جهان در تسخیر سنت‌های تغییرناپذیر 

 

 

کریم امیرخانی

سنت‌های الهی، قوانین حاکم بر هستی است که شامل سنت‌های عام‌و‌خاص است. برخی از سنت‌ها در محدوده جان و برخی در محدوده جامعه و اجتماع و برخی دیگر حتی در محدوده جهان هستی از دنیای مادی و غیرمادی جاری است. شناخت این سنت‌ها می‌تواند در تحلیل و تبیین علیّ و معلولی حوادث و رخدادها و توصیه‌ها و سفارش‌هایی که بر اساس آن داده می‌شود، برای انسان بسیار مفید و سازنده باشد. از همین رو بخشی از آموزه‌های قرآن به معرفی این سنت‌ها اختصاص یافته است. در نوشتار حاضرنویسنده با اشاره به حاکمیت سنت‌های ثابت بر هستی به برخی از این سنت‌های مهم حاکم بر این جهان اشاره کرده است.

***

اهمیت و ویژگی سنت‌های الهی

در اهمیت و ارزش سنت‌های الهی و شناخت و توجه به آنها همین بس که سنت‌های الهی سنّت‌هایی است که در طول تاریخ بر هستی و از جمله جوامع بشرى حاکمیّت داشته و جاری و ساری بوده و می‌باشد(آل عمران، آیه 137؛ انعام، آیه 11؛ اعراف، آیه 86؛ نحل، آیه 36)؛ سنت‌هایی همچون سنت جاذبه، سنت فسادپذیری سازه‌های مادی، سنت تحول و سیر تکاملی در روان انسان، سنت قسمت، سنت تغییر، سنت تقدیر، سنت قضا و قدر و مانند آنها، قوانین ثابت حاکم بر هستی است که‌گریزی از آنها نیست و به یک معنا مقتضی چیزی است که خدا آفریده است. از نظر قرآن، این سنت‌ها چون به عنوان قوانین الهی بر هستی جاری است، همانند قوانین علیّ و معلولی می‌تواند در  پیش‌بینى اموری چون زمان بارندگی یا ترسالی یا خشکسالی در طبیعت یا تحوّلات اجتماعى و واکنش‌هاى تاریخى نقش بسیار مهم و اساسی داشته باشد. از همین رو خدا از مردم می‌خواهد تا با نگاهی دقیق در تحولات هستی و آفریده‌های الهی، نسبت به این سنت‌ها آگاهی یافته و از آنها برای بهبود زندگی و انجام مسئولیت خلافت الهی بهره گیرند و هرگز به ظاهر قضایا بسنده نکنند، بلکه با دقت نظر در آفریده‌ها‌، به ملکوت و باطن نظام حاکم بر هستی پی برده و از آن بهره مند شوند.(اعراف، آیه 185؛ ق، آیات 6 تا 14؛ غافر، آیات 82 تا 85) با نگاهی به سنت‌های الهی و درک این معنا که نظام هستی بر اساس اسباب و رابطه علیّ و معلولی یا مُظهر و مَظهر بنیاد گذاشته شده‌، باید به این نکته توجه کرد که این سنت‌ها و قوانین از ثبات و پایداری برخوردار بوده و در آن تغییر و تبدیلی راه نمی‌یابد. به عبارت دیگر این قوانین و سنت‌ها تا قیام قیامت ثابت و پابرجا و تغییر ناپذیر هستند.(انعام، آیه 34؛ اسراء، آیه 77؛ احزاب، آیه 62؛ فاطر، آیه 43، فتح، آیه 33) لازم است که انسان نسبت به این سنت‌ها و قوانین نه تنها علم و شناخت داشته باشد، بلکه بر اساس آن زندگی خویش را تنظیم و هماهنگ کند؛ زیرا بسیاری از مردم ممکن است شناختی نداشته یا اگر داشته باشند از آن غفلت ورزند و توجه به این قوانین حاکم نکنند و این‌گونه به خود و دیگران آسیب وارد سازند. توجه و اهمیت‌بخشی به این سنت‌ها و قوانین موجب می‌شود تا انسان نه تنها به تحلیل رخدادها بپردازد و تبیین درستی از وقایع داشته باشد، بلکه بتواند توصیه‌های مناسب و سازنده‌ای را نیز ارائه و بر اساس آن عملیات بازدارنده برای از میان بردن مصیبت‌ها انجام دهد. به سخن دیگر در دو موقعیت دفعی و رفعی بتواند هم مشکلات احتمالی و بالقوه را دفع کند و هم به رفع مشکل موجود و بالفعل اقدام نماید. از همین رو در آیات قرآن از واژگان پر تکرار‌، عبرت‌گیری از عاقبت دیگران با استفاده از عبارات «عبرت، اعتبار و عاقبت» می‌باشد. توجه‌یابی به این سنت‌ها فواید بسیاری دارد که از جمله آنها هدایت‌گری تقواپیشگان و پندآمیز بودن براى آنان است تا در مسیری گامی بر ندارند که نتیجه آن عذاب و نابودی است.(آل عمران، آیات 137 و 138) همچنین از آثار چنین توجهی ایجاد و افزایش صبر در مردمان است تا آستانه تحمل‌شان افزایش یابد؛ زیرا از نظر قرآن، توجّه به سنّت خدا مثلا درباره کیفر متمرّدان، زمینه‌ساز صبر در برابر دشمنان خواهد بود.(طه، آیات 128 تا 130) بنابراین، پیش‌بینى تحوّلات اجتماعى از یکسو و نیز کنش و واکنش‌هاى تاریخى مناسب، بر اساس شناسایى سنّت‌هاى الهى حاکم بر آنها از مهم‌ترین آثار و برکات چنین شناختی نسبت به سنت‌های الهی است که خود بیانگر اهمیت شناخت انسان نسبت به این سنت‌ها است.(آل عمران، آیات 137 و 138) قرآن بیان می‌کند که چگونه شناخت سنّت‌هاى خداوند درباره کافران، موجب رفع اندوه از عملکرد آنان از سوی پیامبر(ص) شده است.(آل عمران، آیه 176) پس مؤمنان نیز باید با مراجعه به سنت‌های الهی حاکم بر هستی‌، خود را برای کنش‌ها و واکنش‌های درست و منطقی مؤثر و سازنده آماده کنند و از این قوانین و سنت‌ها بهره‌گیری مناسبی داشته باشند.

از نظر قرآن، جهل نسبت به سنت‌های الهی به دو شکلی علمی و عقلی می‌تواند موجب شود تا انسان در مسیر درستی قرار نگیرد و اقدامات و کارهایی انجام دهد که نتایج آن نابودی خویش بلکه اجتماع و حتی جهان است؛ چنان‌که عدم توجه به این سنت‌ها موجب شده است فساد و تباهی در محیط زیست بشری افزایش یابد(روم، آیه 41) و یا انسان‌ها به تکذیب پیامبران و آیین‌ها و شرایع آسمانی بپردازند و به جای پیروی از قوانین الهی به قوانین خودساخته خود بسنده کنند که آثار زیانبار آن در اجتماعات بشری به اشکال گوناگون نمودار شده است.(یوسف، آیه 109) برای شناخت سنت‌های الهی راه‌های زیادی وجود دارد که از جمله آنها دقت نظر علمی در آیات تکوینی الهی(اعراف، آیه 185؛ ق، آیات 6 تا 14؛ غافر، آیات 82 تا 85) و نیز تاریخ بشر است که از منابع مهم و اساسی شناخت سنّت‌هاى خداوند می‌باشد.(بقره، آیه 214) به سخن دیگر، آیات تکوینی و آیات تدوینی در کنار تاریخ‌، مهم‌ترین منابع شناخت سنت‌های الهی است که باید از آنها بهره برد.

برای آشنایی بیشتربا سنت‌های خدا به چند مورد از آنها اشاره می‌کنیم: 

۱. سنت عذاب مستکبران و مکاران بدکردار: از سنت‌های الهی‌، سنت عذاب مستکبران و مکاران بدکردار است که این عذاب از طریق اسباب از جمله جوامع ایمانی انجام می‌شود(فاطر، آیه 43)؛ خدا در قرآن بیان می‌کند که چگونه مؤمنان در مقام قرب نوافل و قرب فرایض در مقام‌هایی قرار می‌گیرند که خدا به دست آنان انتقام می‌گیرد یا عین‌الله و یدالله می‌شوند. از همین رو قتل و تیراندازی را که از سوی پیامبر(ص) و اصحاب مؤمن وی انجام می‌شود، به خود نسبت می‌دهد و می‌فرماید: و شما آنان را نكشتيد، بلكه خدا آنان را كشت؛ و چون تیری یا ریگی به سوی آنان افكندى تو نيفكندى، بلكه خدا افكند. آرى خدا چنين كرد تا كافران را مغلوب كند و بدين وسيله مؤمنان را با آزمايشى نيكو بيازمايد، قطعا خدا شنواى داناست؛ ماجرا اين بود و بدانيد كه خدا نيرنگ كافران را سست مى‏ گرداند.(انفال، آیات 17 و ۱۸) خدا در‌باره انتقام الهی از فرعون مستکبر و ارتش مستکبر‌ هامانی نیز می‌فرماید که این انتقام زمانی رخ داد که ما از هدایت آنان مأیوس شده بودیم؛ یعنی یأس و نومیدی حضرت موسی(ع) و ‌هارون(ع) را به خود نسبت می‌دهد که در مقام قرب نوافل و قرب فرائض قرار داشتند: فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ؛ و چون ما را به خشم درآوردند از آنان انتقام گرفتيم و همه آنان را غرق كرديم و آنها را پيشينه‏‌اى بد و عبرتى براى آيندگان گردانيديم.(زخرف، آیات 55 و ۵۶) در این آیات به این نکته توجه داده شده که سنت‌های خدا، قوانین ثابتی است که در آن تبدیل و تغییری نیست و همواره در اجتماعات بشری تکرار خواهد شد. اینکه خدا می‌فرماید تغییری در سنت الهی نیست، به این معنا است که هرگز عذاب از قومى كه مستحقّ عذاب هستند، به غير آنها برگردانده نمی‌شود تا قومی دیگر به جای مستکبران و بدکاران عذاب شوند؛ بنابراین هیچ تغییر و تبدیلی در سنت الهی نخواهد بود.(الميزان، ج 17، ص 58) 

۲. پیروزی در سایه صبر و استقامت: از دیگر سنت‌های الهی حاکم بر اجتماع این است که پیروزى در سایه صبر و مقاومت و استقامت به دست می‌آید. خدا به این سنّت حتمى توجه داده و می‌فرماید: و پيش از تو نيز پيامبرانى تكذيب شدند؛ ولى بر آنچه تكذيب شدند و آزار ديدند شكيبايى كردند تا يارى ما به آنان رسيد و براى كلمات خدا هيچ تغييردهنده‏‌اى نيست؛ و مسلما اخبار پيامبران به تو رسيده است.(انعام، آیه ۳۴) از این آیه به دست می‌آید که از سنت‌های الهی پیروزی است که در سایه صبر و استقامت به دست می‌آید. صبر برطبق آنچه از آیات و روایات به دست می‌آید به معنای شکیبایی و  استقامت است نه دست از کار کشیدن و کاری انجام ندادن و دست روی دست گذاشتن و صبور کسی است در برابر سه‌گانه؛ مصیبت‌ها، اطاعت‌ها و معصیت‌های دیگران، اقدامات مثبتی انجام می‌دهد و با کنش و واکنش مناسب تلاش می‌کند تا از مصیبت عبور کرده، به تکالیف خویش عمل کند و در برابر معصیت با نهی از منکر و توصیه به حق و معروف، مردم را در مسیر هنجارها و اطاعت هدایت کند.  از نظر قرآن، این سنت الهی است که هر کسی استقامت در ایمان و کارهای نیک داشته باشد مورد حمایت خدا قرار می‌گیرد و پیروزی در دو جهان برای او رقم می‌خورد. از همین رو با تاکید بر « وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ» از این قانون ثابت و سنت پایدار سخن به میان می‌آورد؛ زیرا چنان‌که از این آیه و آیات دیگر به دست می‌آید، مراد از کلمات الهی، کلمات تدوینی مانند قرآن(کهف، آیه 27) و کلمات تکوینی و قوانین حاکم بر آنها است که شامل قانون هدایت طبیعی و فطری می‌شود.(انعام، آیه 115؛ طه، آیه 50)  خداوند درباره نقش استقامت و صبر در کارها برای رسیدن به پیروزی و امدادهای غیبی الهی می‌فرماید: در حقيقت كسانى كه گفتند پروردگار ما خداست‏ سپس استقامت و ايستادگى كردند، فرشتگان بر آنان فرود مى ‏آيند و مى‏ گويند: ‌هان، بيم مداريد و غمگين مباشيد و به بهشتى كه وعده يافته بوديد شاد باشيد. در زندگى دنيا و در آخرت دوستانتان ماييم و هر چه دلهايتان بخواهد در بهشت براى شماست و هر چه خواستار باشيد در آنجا خواهيد داشت، روزى آماده‏‌اى از سوى آمرزنده مهربان است.(فصلت، آیات 30 تا 32) همچنین چنان‌که گفته شد، از نظر قرآن، توجّه به سنّت خدا درباره کیفر متمرّدان، زمینه‌ساز صبر در برابر دشمنان می‌شود(طه، آیات 128 تا 130) و این‌گونه مؤمنان نه تنها از سنت الهی غافل نمی‌شوند، بلکه انگیزه‌ای می‌یابند تا در برابر فشارهای دشمنان صبر و استقامت ورزیده و عقب‌نشینی نداشته باشند، بلکه با استقامت و صبری سعی کنند اوضاع را تغییر دهند. 

۳. پیروزی حق بر باطل: یکی از سنت‌های اجتماعی خدا، پیروزی نهائی حق بر باطل است. (انفال، آیه 8؛ یونس، آیه 82؛ رعد، آیه 7؛ اسراء، آیه 81؛ انبیاء، آیه 18؛ شوری، آیه 24) به این معنا که سنّت خداوند بر درگيرى حق و باطل در نظام هستى است كه در اين درگيرى، باطل از بين رفته، حق باقى مى ماند.(الميزان، ج 10، ص 111) از نظر قرآن، تبدیل ناپذیرى سنّت الهى، درباره پیروزى حق بر باطل امری قطعی و حتمی است(فتح، آیات 22 و 23)، حتی اگر مجرمان و اهل باطل همه تلاش خود را برای بقای خویش مبذول دارند.(انفال، آیه 8؛ یونس، آیه 82) باید توجه داشت که حق هر چند دارای دامنه گسترده از نظر معنایی است، ولی از نظر مصداقی حق در اجتماع انسانی هر آن چیزی است که عقل و نقل بیان می‌کند و فطرت و شریعت بر آن مهر تایید می‌گذارد. بر این اساس، می‌توان گفت که حق کامل همان قوانین و احکام و آموزه‌های معرفتی است که پیامبران از سوی خدا آورده و بیان کرده‌اند. بر این اساس، وقتی سخن از پیروزی حق به میان می‌آید، مراد تحقق یابی پیروزی اسلام و مسلمانان مؤمن خواهد بود. از همین رو خدا در قرآن می‌فرماید که پیروزى و غلبه پیامبران بر دشمنان خود، سنّت قطعى خدا است(انعام، آیه 34؛ یوسف، آیه 110؛ مؤمنون، آیه 44؛ روم، آیه 47؛ صافات، آیه 171)  

۴. سنت نصرت الهی: از سنت‌های حاکم بر اجتماع سنت نصرت الهی است که حتی به شکل امدادهای غیبی خودنمایی می‌کند. بر اساس این قانون، هر کسی دین خدا را یاری کند، خدا به او یاری می‌رساند. خدا می‌فرماید: اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد، اگر خدا را يارى كنيد ياري‌تان مى ‏كند و گام‌هايتان را استوار مى دارد و كسانى كه كفر ورزيدند نگونسارى بر آنان باد و خدا اعمالشان را برباد داد و نابود ساخت، اين بدان سبب است كه آنان آنچه را خدا نازل كرده است‏‌، خوش نداشتند و خدا نيز كارهايشان را باطل و نابود كرد.(محمد، آیات 7 تا ۹) 

۵. سنت تغییر اجتماعی: از مهم‌ترین سنت‌های الهی حاکم بر اجتماع، سنت تغییر اجتماعی به دنبال تغییر در رفتارهای ملت‌هاست. به این معنا که اگر امتی رفتارهای خویش را به شکل درست یا نادرست تغییر دهد، آثار آن در اجتماع نیز به شکل مثبت یا منفی بروز می‌کند. پذیرش تغییر اجتماعی به دنبال تغییر انسانی به این معنا است که خلق‌وخوی انسانی تغییر می‌کند و این تغییرات خلقی وخویی نه تنها در خود شخص آثاری را به جا می‌گذارد، بلکه در اجتماع نیز تغییراتی را موجب می‌شود. این بدان معنا خواهد بود که انسان‌ها برای تغییر مثبت در اجتماع باید بر تغییر افراد اجتماع تاکید داشته باشند. خدا می‌فرماید: برای انسان از پیش‌رو و پشت سر، مأمورانی است که همواره او را به فرمان خدا از [آسیب‌ها و گزندها] حفظ می‌کنند. یقیناً خدا سرنوشت هیچ ملتی را [به سوی بلا، نکبت، شکست و شقاوت] تغییر نمی‌دهد تا آنکه آنان آنچه را [از صفات خوب و رفتار شایسته و پسندیده] در وجودشان قرار دارد به زشتی‌ها و گناه تغییر دهند. و هنگامی که خدا نسبت به ملتی آسیب و گزند بخواهد [برای آن آسیب و گزند] هیچ راه بازگشتی نیست؛ زیرا برای آنان جز خدا هیچ یاوری نخواهد بود.(رعد، آیه ۱۱)

 از نظر قرآن، جوامع انسانى، مقهور سنن قاطع و خلل ناپذیر الهى هستند(اعراف، آیه 34؛ یونس، آیه 49؛ حجر، آیات 4 و 5؛ طه، آیات 128 و 129؛ مؤمنون، آیه 43) البته پدیدار گشتن سردمدارانى بدکار و مکّار در هر جامعه، از سنّت‌هاى الهى است که علت آن وسوسه‌های ابلیسی و تسویل نفسانی خود این افراد می‌باشد(انعام، آیه 123)؛ زیرا عبارت:  «كذلك جعلنا فى كلّ قرية...» بر سنّت ثابت خداوند در ميان انسان‌ها دلالت دارد.(التّفسير المنير، ج 8‌، صص 30- 31) از نظر قرآن، سنّت خدا در تداوم نعمت‌هاى ارزانى شده به جوامع یا تغییر آنها، وابسته به نوع عملکرد اقوام و ملت‌ها است(رعد، آیه 11؛ انفال، آیه 53)؛ زیرا جمله «ذلك بانّ اللّه...» از قبيل تعليل بر امر عام و تطبيق آن بر مورد خاصّ است؛ يعنى مجازات مشركان قريش، به سبب گناهان‌شان و تبديل نعمت‌هاى خدادادى آنان به عذاب شديد، مصداقى از اين سنّت كلّى خدا است.(الميزان، ج 9، ص 101)؛ این بدان معنا است که جوامع بشری در برخوداری از نعمتی چون عدالت و برکات الهی و یا ابتلا به سلطه مستکبران و ظالمان و نابودی اقتصاد، باید پیش از آنکه دیگران را سرزنش کنند به رفتار خود توجه کرده و خود را سرزنش کنند؛ چنان‌که ابلیس به عنوان وسوسه‌گر به این نکته توجه می‌دهد.(ابراهیم، آیه 22)  

۶. سنت تحول امور و آسانی همراه با سختی: یکی از سنت‌های حاکم بر هستی سنت تحوّل امور و حوادث و آسانى بعد از سختى و گرفتارى است. به این معنا که همیشه سختی و گرفتاری دامن‌گیر انسان نخواهد بود، بلکه در درون هر سختی‌، یک آسانی است و یا در پیش و پس هر گرفتاری یک آسانی قرار گرفته که آن را احاطه کرده است. به این معنا که هر گرفتاری از سوی آسانی احاطه شده است و انسان نباید گمان برد که سختی‌ها و گرفتاری‌ها بیشتر یا پایدارتر است. توجه به چنین سنتی موجب می‌شود تا انسان، گرفتار نومیدی نشود و برای رسیدن به آسانی شکیبایی است(شرح، آیات 5 و 6)؛ علامه طباطبایی در ذیل این آیات می‌نویسد که  آوردن آسانى در پى سختي ها، از سنّت هاى خدا در نظام هستى است؛ و شايد مراد از سنّت، سنّت تحوّل حوادث و تغيير احوال و عدم دوام آنها باشد.(الميزان، ج 20، ص 315- 316) 

 سنت کیفر در دنیا: از سنت‌های الهی‌،سنت کیفر در دنیا است که گروه‌هایی را از جمله تارکان امر به معروف و نهی از منکر(اعراف، آیات 164 تا 167) و کافران فاجر و فاسق را در برمی‌گیرد.(نوح، آیه 27) از نظر قرآن توجّه به سنّت خداوند درباره هلاکت فسادگران، زمینه‌ساز دورى از فساد‌انگیزی در جامعه اسلامى است(احزاب، آیات 61 و 62)؛ البته سنت کیفر‌دهی تنها شامل کافران نمی‌شود و این تصور که هلاکت در دنیا تنها نصیب کافران و مشرکان فاجر می‌شود تصوری غلط است و مسلمانان هم اگر به سمت هنجارشکنی به شکل پدیده‌های اجتماعی بروند گرفتار چنین کیفری در دنیا می‌شوند؛ چنان‌که اصحاب السبت و نیز منافقان جاسوس گرفتار شدند. کسانی که با اخبار دروغین، اجتماع را به چالش می‌کشند و جنگ روانی به‌راه می‌اندازند، باید بدانند که کیفر خدا در همین دنیا خواهد بود. البته سنت الهی برای کیفر به این‌گونه نیست که تنها از طریق سیل و توفان و زلزله باشد، بلکه با اجرای حدود و تعزیرات نیز کیفر و مجازات الهی صورت می‌گیرد که اجرای دقیق قوانین اسلامی در این بخش می‌تواند بسیار سازنده و بازدارنده از رفتارهای خلاف قانونی و هنجارشکنانه‌ای باشد که برخی از مردم جامعه اسلامی انجام می‌دهند. 

۷. سنت دفاع از مظلوم و مستضعف: از سنت‌های الهی‌، سنت دفاع از مظلوم است. این سنت به دو شکل امداد غیبی الهی یا از طریق قوانین جزایی اجرا می‌شود. بر همین اساس، از وظایف مسلمانان دفاع از مظلوم و مستضعف در هر کجای عالم بی‌توجه به دین و مذهب و زن و مرد و نژاد و ملت است. از نظر قرآن، دفاع خداپرستان مؤمن در برابر تجاوز و ظلم کافران، در راستاى سنّت خدا مبنى بر دفع مفسدان، به وسیله عابدان موحّد است.(بقره، آیات 249 تا 251؛ حج، آیات 38 تا 40؛ نساء، آیه 75) همچنین نابودى ستمگران و حاکمیّت مستضعفان، از سنّت‌هاى الهى است که در نهایت به شکل کامل و قطعی در آخرالزمان رقم می‌خورد.(اعراف، آیه 137؛ قصص، آیات 4 و 5؛ انبیاء، آیه 105).